5 ciekawostek cz.3: ze świata roślin

Posted on 01/12/2025 by Laura A.

🎧 1. Jakie rośliny potrafią „słyszeć”?

Rośliny wprawdzie nie mają uszu, ale reagują na drgania akustyczne. Badania pokazują, że:

🌾 Kukurydza

– reaguje na dźwięki o częstotliwościach podobnych do tych, jakie generuje przepływająca woda
– jej korzenie „skręcają” w stronę źródła dźwięku.

🌸 Fiołek afrykański (Saintpaulia)

– reaguje na wibracje generowane przez owady zapylające; potrafi zwiększyć produkcję nektaru, gdy wyczuje typowe częstotliwości brzęczenia pszczoły.

🌼 Rzepak (Brassica napus)

– gdy kwiaty słyszą brzęczenie pszczół, zawartość cukru w nektarze może rosnąć nawet o 20% w ciągu kilku minut.

🌿 Rośliny wrażliwe na dotyk, np. mimoza

– reagują także na silniejsze wibracje dźwiękowe — zamykają liście szybciej, jeśli drgania przypominają sygnały zagrożenia (np. odgryzanie liści przez owady).

🌳 2. Jak komunikują się drzewa i rośliny?

Rośliny mają zaskakująco rozbudowany „język”, który składa się z różnych kanałów:

🧪 (A) Komunikacja chemiczna ponad ziemią

Rośliny uwalniają lotne substancje chemiczne (VOCs):

🍃 drzewo zaatakowane przez gąsienice wysyła sygnały, które ostrzegają sąsiadów — ci zwiększają produkcję toksyn w liściach;
🌿 mięta i szałwia potrafią odstraszać roślinożerców zapachem;
🌻 słoneczniki wydzielają zapachy przyciągające określonych zapylaczy.

🌐 (B) Komunikacja przez grzybnię („Wood Wide Web”)

Grzyby łączą korzenie drzew w ogromną sieć:

wymiana cukrów, minerałów, wody;
ostrzeganie o owadach, patogenach, suszy;
starsze drzewa potrafią wspierać młode sadzonki, przekazując im składniki odżywcze.

🪵 (C) Komunikacja korzeniowa

Rośliny wykrywają substancje w glebie:

mogą rozpoznawać krewniaków i zmieniać sposób wzrostu korzeni;
produkują substancje hamujące wzrost innych gatunków (allelopatia), np. orzech czarny.

📡 (D) Sygnały elektryczne

Podobne do impulsów nerwowych — wolniejsze, ale działają:

roślina czuje uszkodzenie liścia;
inne części rośliny zaczynają produkować substancje obronne (jak kwas jaśminowy).

🧬 3. Jaki jest najmniejszy organizm roślinny na Ziemi?

🔹 Najmniejsza roślina lądowa: Wolffia globosa

– znana też jako maleńka rzęsa wodna
– wielkość: 0,3–1,0 mm
– przypomina zieloną kroplę oleju unoszącą się na powierzchni wody
– nie ma liści ani korzeni
– jest jednym z najszybciej rosnących organizmów na świecie

🔹 Najmniejsze glony fotosyntetyzujące (technicznie „rośliny”): Prochlorococcus

– wielkość: 0,5–0,7 mikrometra
– żyje w oceanach
– jest tak liczny, że produkuje 10–20% tlenu na Ziemi
– bez niego klimat planety wyglądałby zupełnie inaczej

P.S. Największy organizm roślinny 🌍🌳
Pando – ogromna kolonia topoli osikowej

4. Nasiona, które przetrwają tysiące lat 🌰⏳
Nasiona palmy daktylowej z Masady wykiełkowały po ok. 2000 latach.

🌴 Najstarsze „wskrzeszone” nasiona – palma daktylowa z Masady

Nasiona znalezione w twierdzy Masada w Izraelu miały ok. 2000 lat.
Pomimo takiego wieku, udało się je wykiełkować i wyhodować zdrową roślinę.
Roślina otrzymała imię „Metuszelach”

🫘 Nasiona lotosu indyjskiego – rekord wytrzymałości

Znalezione w wyschniętym jeziorze w Chinach nasiona miały około 1300 lat.
Po namoczeniu i odpowiedniej obróbce również wykiełkowały!

🧬 Dlaczego niektóre nasiona żyją tak długo?

Mają bardzo twardą okrywę chroniącą przed wilgocią i bakteriami.
Rośliny takie często żyją w środowiskach pustynnych, gdzie przetrwanie zależy od umiejętności czekania na idealne warunki.

Ostatni punkt jest z poprzednim powiązany 🙂

5. ❄️ Najbardziej znany bank nasion świata: Svalbard Global Seed Vault

Znajduje się na norweskiej wyspie Spitsbergen, niedaleko miasta Longyearbyen (Arktyka).
Popularnie nazywany jest „Arką Noego dla nasion”.
Przechowuje ponad milion próbek nasion z całego świata, w temperaturze ok. –18°C.
Został zbudowany tak, by przetrwać:
- brak prądu
- katastrofy naturalne
- konflikty zbrojne
Klimat Arktyki dodatkowo zabezpiecza zbiory ― nawet jeśli chłodzenie by zawiodło, temperatura naturalna pozostaje bardzo niska.

🌿 Inne ważne banki nasion

Choć najmocniej kojarzymy Svalbard, istnieje wiele innych, m.in.:

Millennium Seed Bank (Wielka Brytania) – największa kolekcja dzikich roślin lądowych.
National Center for Genetic Resources (USA, Kolorado).
ICARDA Seed Bank (kiedyś w Syrii, obecnie przeniesiony do Libanu po wojnie).

5 ciekawostek cz.2: ze świata zwierząt

Posted on 17/11/2025 by Laura A.

Odpowiedz

🐙 Ośmiornice mają trzy serca i niebieską krew
Dwa serca pompują krew do skrzeli, a trzecie — do reszty ciała. Co ciekawe, gdy ośmiornica pływa, serce główne przestaje bić, dlatego te zwierzęta wolą się „przemieszczać” po dnie, pełzając. Krew wynika z powodu obecności białka zwanego hemocyjaniną, które zawiera miedź zamiast żelaza.

Enteroctopus dofleini – jeden z największych gatunków ośmiornic na świecie/bryk.pl

Ośmiornice to nie wyjątek! Dżdżownice mają pięć par „serc” – czyli tzw. łuków aortalnych, które pompują krew.

Rekiny potrafią mieć kilka wątrób (często dwie lub trzy), bo służą im do magazynowania tłuszczu i pomagają w utrzymaniu wyporności.

Niektóre jaszczurki mają dwa penisy (hemipenisy) – praktyczne rozwiązanie przy „nierównym” ułożeniu ciała podczas zalotów. 😅

🐘 Słonie potrafią rozpoznać siebie w lustrze.
To oznaka wysokiej samoświadomości — poza człowiekiem potrafią to tylko nieliczne gatunki, jak delfiny, kruki i niektóre małpy.

To tzw. test lustra (Mirror Test), który bada samoświadomość. Poza ludźmi zdały go:

Delfiny butlonose,
Słonie afrykańskie i azjatyckie,
Sroki, kruki i papugi szare (żako),
Orangutany, szympansy, bonobo, a nawet niektóre ryby – np. labroides dimidiatus (czyściciel rafowy).
💡 W skrócie – jeśli zwierzę dotyka np. plamki farby na swoim ciele, widząc ją w lustrze, to znaczy, że „wie”, że patrzy na siebie.

https://www.animalcognition.org/2015/04/15/list-of-animals-that-have-passed-the-mirror-test/

🐧 Pingwiny mają „kamienie miłości”
Samiec pingwina często daje samicy kamyk jako symbol zainteresowania. Jeśli samica przyjmie prezent, tworzą parę na cały sezon (a czasem nawet na całe życie!).

Samiec pingwina potrafi godzinami szukać „tego jedynego kamienia”, idealnego do ofiarowania wybrance.

💬 „Dałem ci kamień z wielkim love – teraz zostań moją kamieniczką!” 🪨❤️
To nie tylko gest romantyczny – kamienie pomagają też w budowie gniazda, więc prezent ma znaczenie praktyczne i emocjonalne!

🦋 Motyle potrafią smakować stopami
Na ich odnóżach znajdują się specjalne receptory, które pozwalają im „posmakować” liście i sprawdzić, czy nadają się do złożenia jaj.

Ryby – potrafią to całym ciałem! Ich skóra jest pokryta receptorami chemicznymi, więc dosłownie „czują smak” w wodzie, która je otacza.

Koty i nietoperze mają receptory smaku również na podniebieniu, nie tylko na języku.

Węże – „smakują powietrze” za pomocą swojego rozwidlonego języka, który zbiera cząsteczki chemiczne i przenosi je do specjalnego narządu węchu, zwanego narządem Jacobsona, który znajduje się w podniebieniu ich pyska.

🦩 Flamingi są różowe dzięki diecie
Gdyby nie jadły skorupiaków i glonów bogatych w karotenoidy, ich pióra byłyby szare lub białe. Kolor to efekt „naturalnego barwnika” z pożywienia. Przy okazji – mogą tracić ten barwnik, gdy wychowują pisklęta. Jak to zwykle, rodzic zapomina o sobie jak ma młode pod skrzydłami…

Kolor u zwierząt to nie tylko estetyka – to język przetrwania.

🦎 Kamuflaż: Kameleon, modliszka orchidea czy ośmiornica – barwy służą im do ukrywania się.
🐦 Przyciąganie partnera: Paw z rozłożonym ogonem to klasyka – im bardziej kolorowy samiec, tym większe szanse na samicę.
🐸 Ostrzeżenie: Jaskrawe barwy u żab i owadów (np. biedronek) oznaczają: „Nie jedz mnie, jestem trujący!”
🦋 Termoregulacja: Ciemniejsze motyle lepiej się nagrzewają w chłodnym klimacie, jaśniejsze odbijają ciepło.
🦩 Dieta: Jak wspomniane flamingi – kolor z pożywienia. Podobnie u karotenoidowych ryb (np. złotych), które bledną, jeśli mają złą dietę. P.S. był i czarny flaming, ale to prawdopodobnie wynik choroby genetycznej i wytwarzania nadmiaru melaniny.

***

Co drugi poniedziałek spodziewajcie się ciekawostek 😉

5 ciekawostek cz.1: ze świata nauki

Posted on 03/11/2025 by Laura A.

1. Czas płynie wolniej w górach niż na poziomie morza

Z powodu efektów ogólnej teorii względności Einsteina, im dalej jesteś od środka Ziemi (czyli w wyższym położeniu), tym wolniej płynie dla Ciebie czas. Różnica jest mikroskopijna – ale realna i mierzona w nanosekundach przez satelity GPS.

🔭 Teoria względności w praktyce

Einstein pokazał, że czas i przestrzeń to nie sztywna scena, lecz elastyczna tkanina zakrzywiana przez masę i energię. W praktyce oznacza to, że zegar w górach tyka odrobinę szybciej niż na poziomie morza, a satelity GPS muszą korygować swoje pomiary, bo inaczej pomyliłyby się o kilometry. Te różnice to ułamki sekund — ale potwierdzają, że czas naprawdę płynie różnie w zależności od grawitacji i prędkości.

2. Lód może być… gorący

Istnieje kilkanaście rodzajów lodu (tzw. fazy lodu), które powstają pod różnym ciśnieniem. Niektóre z nich mogą istnieć w temperaturach powyżej 100°C, jeśli ciśnienie jest wystarczająco wysokie – np. w głębi planet takich jak Neptun.

❄️ Fazy lodu – więcej niż tylko kostka w napoju

Woda to niezwykle dziwna substancja: ma już opisanych co najmniej 20 różnych faz lodu, które tworzą się pod różnymi ciśnieniami i temperaturami.
Przykład: lód VII powstaje w głębi planet olbrzymów, takich jak Neptun, gdzie ciśnienie jest miliony razy większe niż na Ziemi. Istnieje też lód XI, który ma uporządkowaną strukturę elektryczną i przypomina… kryształ polarny. Więcej o kryształach tutaj.

3. Atomy są w 99,9999999%… pustą przestrzenią

Gdyby jądro atomu miało wielkość piłki do tenisa, elektrony krążyłyby w odległości kilkudziesięciu metrów. Materia wydaje się „stała” tylko dlatego, że pola elektromagnetyczne odpychają się nawzajem.

⚛️ Czym właściwie jest atom?

Atom to maleńki układ składający się z jądra (protonów i neutronów) oraz krążących wokół niego elektronów.
Materia, z której zbudowane jest wszystko wokół, jest niemal w całości… pustką – tylko pola sił sprawiają, że czujemy ją jako „twardą”.

4. Można stworzyć „sztuczne” czarne dziury w laboratorium

Fizycy potrafią symulować zachowanie czarnej dziury w eksperymentach z falami dźwiękowymi lub światłem, dzięki czemu badają zjawiska podobne do parowania Hawkinga – bez potrzeby wpadania w prawdziwą grawitacyjną przepaść.

🌌 Czarne dziury – nie takie czarne, jak się wydaje

Czarna dziura to obiekt o tak ogromnej grawitacji, że nic, nawet światło, nie może z niej uciec.
Ale według Stephena Hawkinga wcześniej wspomnianego czarne dziury wcale nie są wieczne – emitują tzw. promieniowanie Hawkinga, przez co z czasem mogą wyparować.
Dziś naukowcy potrafią tworzyć analogowe czarne dziury w laboratoriach, by badać teoretyczne zjawiska w kontrolowany sposób.

5. Woda może wrzeć i zamarzać jednocześnie

To zjawisko nazywa się punktem potrójnym – kiedy temperatura i ciśnienie są dokładnie takie, że substancja istnieje jednocześnie w trzech stanach: ciekłym, stałym i gazowym.

💧 Punkty potrójne – i nie tylko woda je ma

Każda substancja ma swój punkt potrójny, czyli unikalne ciśnienie i temperaturę, w których może istnieć jednocześnie jako ciało stałe, ciecz i gaz.
Dla wody to ok. 0,01°C i 611 paskali, ale inne substancje mają swoje własne „trójstany”:

Dwutlenek węgla – w punkcie potrójnym (−56,6°C i 5,1 atm) przechodzi bezpośrednio między lodem i gazem, tworząc efekt „suchego lodu”.
Siarka – ma aż cztery różne punkty potrójne, zależnie od formy krystalicznej!
To zjawisko jest kluczowe w termodynamice i przy kalibracji precyzyjnych termometrów.
[Podobną sytuację spotyka się np. u fosforu (biały, czerwony, czarny) czy węgla (grafit, diament, fulereny). Każda odmiana może mieć swoje unikalne właściwości fizyczne i osobny diagram fazowy.]

Siarka występuje w różnych odmianach – tzw. odmianach alotropowych

To oznacza, że atomy siarki mogą łączyć się ze sobą na różne sposoby, tworząc różne struktury, mimo że to wciąż ten sam pierwiastek chemiczny.

Najważniejsze odmiany to:

siarka rombowa (α-S₈) – stabilna w temperaturze pokojowej,

siarka jednoskośna (β-S₈) – stabilna powyżej 95,6°C,

siarka plastyczna (S₈ₙ) – powstaje po szybkim schłodzeniu ciekłej siarki, ma długie łańcuchy atomów

Oszukane produkty cz.5

Posted on 09/10/2025 by Laura A.

Dobra, starczy tych oszustw, bo człowiek zwariuje.

Jako że ja się obrażam na Tymbark, chociaż nigdy go nadmiernie nie lubiłam, to dziś o tymże.

Napój jabłko-jagoda, gdzie jabłka jest 19%, jagody jest 1%, cukier i substancja słodząca. Mniam.

Napój jabłko-arbuz, gdzie ponownie jabłka 19%, a arbuza również 1%. Oczywiście do tego cukier i substancja słodząca.

Napój jabłko-mięta, gdzie jabłka jest 20%, a ekstraktu z mięty jest… ileś. Na pewno więcej jest cukru.

We wszystkich na 100ml jakieś 19-20kcal.

***

Jednak dołożę dla porównania napój od Rivivy. Jakoś nigdy dobrze mi się nie kojarzyła, tym bardziej te „dla dzieci” z zabawkami.

Napój tenże ma nieco więcej kalorii, 22kcal/100ml.

Ma w sobie 30% owoców – to już coś. Jabłko 17%, pomarańcza 11,3%, jakieś inne to 1,7% 😀 Szkoda, że bliżej nieokreślone…

Cukru podobnie jak w Tymbarku, tu 4,9g, a tam było 4,5/4,6/4,8. No i kuszą tym dodatkiem witamin.

Sobory, Polska i spory

Posted on 07/10/2025 by Laura A.

Odpowiedz

Sobór Watykański II (1962–1965) był przełomem w historii Kościoła katolickiego, wprowadzając m.in. otwarcie na świat współczesny, dialog międzyreligijny, reformę liturgii i większy udział świeckich. Choć Kościół w Polsce formalnie przyjął nauczanie soborowe, w praktyce można zauważyć kilka obszarów, w których następuje odchodzenie od jego ducha i zaleceń:

Punkty odejścia od ducha Soboru Watykańskiego II w Kościele w Polsce

1. Centralizacja władzy i ograniczenie synodalności

Sobór promował kolegialność biskupów i synodalność jako formę wspólnego rozeznawania.
W Polsce brakuje realnych synodów diecezjalnych z udziałem świeckich, a decyzje duszpasterskie są często podejmowane jednostronnie. PS. Taki synod to takie najważniejsze ciało doradcze biskupa. W zeszłym roku (2024) było dużo mówione o synodalności i istocie osób świeckich w realiach życia Kościoła. Tu spodobał mi się artykuł archidiecezji przemyskiej na ten temat i stwierdzenie, ze postulat o poszerzaniu tej „świeckości” pozostaje sloganem. TU link do strony synod.org

2. Ograniczony udział świeckich w życiu Kościoła

Sobór podkreślał rolę świeckich jako współodpowiedzialnych za misję Kościoła. Dziś Kościół nie czuje się w obowiązku nawet odpowiedzieć na list otwarty!
W Polsce świeccy rzadko uczestniczą w procesach decyzyjnych, a ich rola ogranicza się często do funkcji pomocniczych czy wręcz fasadowych.

3. Zawężenie ekumenizmu

Sobór otworzył Kościół na dialog z innymi wyznaniami chrześcijańskimi.
W Polsce ekumenizm jest często traktowany jako formalność, a nie jako realna przestrzeń współpracy i wspólnego świadectwa. Czy to Lęki Dukielskie czy Nicea – dużo się mówi, ze trzeba się otworzyć na chrześcijan, nawet jeśli pewne doktryny się różnią, ale…

4. Powrót do przedsoborowej estetyki liturgicznej

Sobór zalecał prostotę, zrozumiałość i aktywne uczestnictwo wiernych w liturgii.
W Polsce obserwuje się renesans trydenckich form, barokowych szat i gestów, blichtru, zarozumiałości, które mogą utrudniać zrozumienie i zaangażowanie wiernych. To ewidentnie odbija się na frekwencji na mszach. Mnie zawsze mierziły te szaty, kolory zależnie od święta i zastanawianie się czemu tak, a nie inaczej. Aktywne uczestnictwo? Klękaj, siedź, klękaj, wstań, klęknij, pochyl głowę, siedź, a w międzyczasie jakieś odśpiewki…

5. Brak otwartości na współczesne problemy społeczne

Sobór zachęcał do czytania znaków czasu i angażowania się w sprawy świata.
W Polsce Kościół często unika tematów takich jak ekologia, migracje, prawa człowieka, skupiając się na kwestiach moralnych i obyczajowych (i tu też wysyłając wiernym mocno niejednoznaczne sygnały, chociaż… … …ekhm).

6. Zamknięcie na dialog z niewierzącymi i innymi religiami

Sobór promował dialog międzyreligijny i międzykulturowy.
W Polsce takie inicjatywy są rzadkie, a przekaz jest konfrontacyjny wobec innych światopoglądów i politycznie wybiórczy. Kościół milczy również, gdy atakowane są inne religie, ich symbolika czy inne narodowości. Bo co nas obchodzi inne podwórko, skoro sramy w nasze?

7. Brak aktualizacji języka teologicznego

Sobór postulował uwspółcześnienie języka wiary, by był zrozumiały dla współczesnego człowieka.
W Polsce kazania i dokumenty często posługują się językiem hermetycznym, nieprzystającym do realiów życia wiernych. Czyli: wpierw czytamy ze starej książki, a potem niby tłumaczymy z ambony, ale pochlania to tylko jakieś nawiedzone babcie, a młodzi nie wiedząc co myśleć nie myślą (?) – wiem, ryzykowne stwierdzenie, ale kiedyś po takiej randomowej mszy, gdy jeszcze na takie zdarzała się moja obecność zapytałam osobę obok o czym właściwie była msza. Wzruszyła ramionami i poszła.

8. Nadmierne upolitycznienie przekazu religijnego

Sobór podkreślał autonomię Kościoła wobec władzy świeckiej.
W Polsce wielu duchownych angażuje się w bieżące spory polityczne, co osłabia uniwersalność przesłania Ewangelii.
Dla celów politycznych udziela sakramentów osobom, które swoim postępowaniem wzbudzają powszechne zgorszenie.

9. Brak reformy formacji kapłańskiej

Sobór zalecał pogłębienie formacji intelektualnej, duchowej i pastoralnej.
W Polsce formacja bywa zbyt teoretyczna, z ograniczonym przygotowaniem do pracy z ludźmi w zróżnicowanych środowiskach. I tendencja duchownych do rozmów eks katerda…

10. Marginalizacja kobiet w strukturach kościelnych

Sobór nie rozwiązał kwestii kapłaństwa kobiet, ale podkreślił ich rolę w misji Kościoła.
W Polsce kobiety rzadko pełnią funkcje decyzyjne, a ich głos w duszpasterstwie jest ograniczony.
Są kapłani, którzy w sferze publicznej głoszą tezy, że kobiety nie mają prawa odmawiać małżonkowi – bo jakoby wraz z małżeństwem zrzekają się prawa do swojego ciała (potrzeb). Znaczy liczę bardzo na to, ze to odeszło albo się mocno zmarginalizowało, choć jakieś 5 lat temu jeszcze słyszałam, ze młoda kobieta dostała niejako ochran przy spowiedzi. To były spowiedzi przedmałżeńskie (to jest generalnie chore) i ona chciała podobnież bardziej porozmawiać niż wydusić z siebie jakieś „grzechy”, wiec kazał jej się skupić na wyuczonej formule, bo po to jest i nie hańbić swoją postawą kościoła, bo jako małżonka będzie tez musiała spełniać określona role, długo by opowiadać jeszcze, w każdym razie, że jej potrzeby są na marginesie, a po to wychodzi za mąż, żeby rodzic nowe pokolenie bożych owieczek.

Podsumowanie

Choć Kościół w Polsce formalnie uznaje nauczanie Soboru Watykańskiego II, w praktyce często dominuje model przedsoborowy — hierarchiczny, zamknięty, estetycznie tradycyjny i mało dialogiczny.
Wyzwanie na przyszłość to powrót do ducha aggiornamento: otwartości, współodpowiedzialności i głębokiego zakorzenienia w realiach współczesnego świata.

Czy ekumenizm może obejmować niewierzących?

Tak — jeśli rozumiemy ekumenizm szerzej jako:

dialog światopoglądowy, a nie tylko teologiczny
wspólne działania na rzecz pokoju, sprawiedliwości, ekologii, edukacji
budowanie wspólnoty wartości, nawet jeśli nie opiera się ona na wierze

W tym sensie, osoby niewierzące nie tylko mogą, ale i powinny uczestniczyć w inicjatywach ekumenicznych jako partnerzy w dialogu społecznym, obronie praw człowieka, czy współtworzeniu kultury pokoju.

A Wasze zdanie o liturgii i rzeczywistości? Może chociaż u Was jest jakiś normalny ksiądz, proboszcz, może prócz „pokój z wami” powie cos ludzkiego i miłego?

***

Inne z kategorii „religia”